ANLATIM BİÇİMLERİ ve DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME YOLLARI

      ANLATIM BİÇİMLERİ ve DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME YOLLARI

 

     Çeşitli amaçlara yönelik olarak gerçekleştirilen anlatımın etkileyici olması için çeşitli yöntemlere başvurulur.İşte,anlatımı gerçekleştirirken başvurulan bu yöntemlere �anlatım biçimleri� diyoruz.

    Anlatım biçimlerini şöyle sıralayabiliriz:


1.BETİMLEYİCİ ANLATIM

2.ÖYKÜLEYİCİ ANLATIM

3.COŞKU VE HEYECANA BAĞLI (LİRİK) ANLATIM

4.DESTANSI(EPİK)ANLATIM

5.EMREDİCİ ANLATIM

6.ÖĞRETİCİ ANLATIM

7.TARTIŞMACI ANLATIM

8.KANITLAYICI ANLATIM

9.DÜŞSEL (FANTASTİK) ANLATIM

10.GELECEKTEN SÖZ EDEN ANLATIM

11.SÖYLEŞMEYE BAĞLI ANLATIM (DİYALOG)

12.MİZAHİ ANLATIM


BETİMLEYİCİ ANLATIM

ÖZELLİKLERİ:

1.Betimlemeler açıklayıcı ve sanatsal betimleme olmak üzere ikiye ayrılır.

2.kişinin iç dünyasını anlatan betimlemelere tahlil(ruhsal portre) denir.

3.Kişinin dış görünüşünü anlatan betimlemelere simgesel betimleme denir.

4.Roman, hikâye, tiyatro, gezi yazısı, Şiir gibi türlerde kullanılır.

5.Kelimenin yan ve mecaz anlamlarına yer verilebilir.

6.

 

Sanatsal Betimleme:

1.İzlenim kazandırmak amacıyla yazılır.

2.Değişik duyulara seslenen özel ayrıntılar üzerinde durulur.

3.Ayrıntılar sübjektif olarak verilir.

4.Amaç sanat yapmaktır.

Örnek metinler:s.91-92”İnce Memed  ve “Çarşı

 

Açıklayıcı Betimleme:

1.Bilgi vermek amacıyla yazılır.

2.Genel ayrıntılar üzerinde durulur.

3. Ayrıntılar objektif (olduğu gibi)olarak verilir.

4.Amaç sanat yapmak için değil, bir konu hakkında bilgi vermektir.

5. Değişik duyulara seslenen özel ayrıntılar üzerinde durulmaz.

6.Betimlenecek varlığa kişisel duygu ve düşünceler katılmaz.

Örnek metinler: s.92”Akdeniz Bölgesi

 

 

ÖYKÜLEYİCİ ANLATIM

ÖZELLİKLERİ:

1.Olay, kişi, mekân ve zaman ortak öğeleridir.

2.Olaylar birinci şahsın ağzından anlatılabilir.(Anlatıcı olay kahramanlarından biridir)

3.Sanat metinleri öyküleyici anlatımla yazılır.

4.Olaylar ilahi bakış açısıyla anlatılabilir.

5.Olaylar 3.şahsın ağzından anlatılabilir.(Olan biten bir kamera sessizliğiyle izlenip anlatılır

6. Kişi, mekân ve zaman olay ve olay örgüsünü oluşturmak için kullanılan ögelerdir.

7.Öyküleyici anlatım hikâye, roman, anı, söyleşi, görüşme(mülakat) gibi metin türlerinde kullanılır.

8.Öyküleyici anlatımda bir olayın olması şarttır.

9.Yaşanmış olaylarda olay zincir, kurgulanmış olaylarda olay zinciri vardır.

10.  3.Şahıs anlatımda anlatıcı her şeyi bilir.

11.  Öyküleyici anlatım sanat metinlerinde ve öğretici metinlerde kullanılır.

12.Sanat metinlerinde anlatıcı kurmaca kişi öyküleyici metinlerde ise gerçek bir kişidir.

13.Kelimeler daha çok mecaz ve yan anlamda kullanılır.

 

Örnek metinler için bakınız Dil ve anlatım kitabında sayfa 73 (Kefil), 75 (Kıbrıs’ın Fethi)76,(Cemile),77(On İkiye Bir Var),78(Biz İnsanlar),81(Ayı ve İki Ahbap),82(İstanbul’un Fethi),83 (Başını Vermeyen Şehit)adlı metinler.

 

 

 

 

 

 

 

COŞKU VE HEYECANA BAĞLI (LİRİK) ANLATIM

Özellikleri:

1.Lirik anlatımda dil “heyecana bağlı işlev”de kullanılır.

2.Coşku ve heyecana bağlı anlatım daha çok şiir, roman, hikâye, tiyatro türlerinde kullanılır.

3.Öyküleyici anlatımda bir olay ve durumun anlatılması; betimleyici anlatımda kişi, durum ve varlıkların betimlenmesi; lirik anlatımda ise duyguların ifade edilmesi esastır.

4. Coşku ve heyecana bağlı anlatımlarda kelimeler daha çok mecaz ve yan anlamda kullanılır.

5.Öyküleyici anlatımlarda olay ve durumlar anlatılırken duygusal düşünceler katılmaz. Coşku ve heyecana bağlı anlatımda duygular ve içinde bulunulan ruh hali yansıtılır.

 

 

DESTANSI(EPİK)ANLATIM

Özellikleri:

1.Olağanüstü olaylar ve kişiler anlatılır.

2.Destan türünün yiğitçe havası vardır.

3.Yapıp etmeler yani fiiller ön plandadır.

4.Tarihi konular ve kahramanlıklar işlenir.

5.Etkileyici bir özellik taşır.

6.Sürekli hareket vardır.

7.Kelimeler mecaz ve yan anlamlarda kullanılabilirler.

8 Şiir, destan roman, hikâye, tiyatro, destansı anlatımın kullanıldığı türlerdir.

9.Anlatımda abartıya yer verilebilir.

10.Sanatlı bir dil kullanılır.

 

Örnek metin: s.124 Çanakkale Şehitlerine, s. 125Sivastopol,Osmancık, Kanije Kalesi’nin Fethi, Genç Osman

 

 

EMREDİCİ ANLATIM

Özellikleri:

1.Dil alıcıyı harekete geçirme işlevinde kullanılır.

2.Emir, telkin, öneri anlamı taşıyan ifadeler yer verilir.

3.Öğretici ve açıklayıcı yönleri vardır.

4.Cümlelerde fiiller hakimdir.

5.Uyulması beklenen bir üslubu vardır.(Zorlama anlamı vardır)

6.Sosyal hayatın düzenlenmesinde emredici anlatım kullanılır.

7.Trafik kuralları, bazı eşyaların kullanma kılavuzları, ilaçların kullanma kılavuzları emredici anlatıma örnek verilebilir.

 

 

 

 

 

 

ÖĞRETİCİ ANLATIM

1.Dil daha çok göndergesel işlevde kullanılır.

2.Söz sanatlarına, kelimelerin mecaz anlamlarına yer verilmez.

3.Verilen bilgiler örneklerle ve tanımlarla pekiştirilir.

4.Daha çok nesnel cümleler kullanılır.

5.Açıklama, aydınlatma, bilgi verme amaçlarıyla yazılır.

6.Öğretici metnin anlaşılması ve yorumlanması için okuyucunun verilen bilgiyi kavrayabilecek birikime sahip olması gerekir.

7.İfade hiçbir engele uğramadan akıp gider.

8.Gereksiz söz tekrarı yapılmaz.

9.Ses akışını bozan, söylenmesi güç sesler ve kelimeler yoktur.

10.Dil ve ifade sade, gösterişsiz ve pürüzsüzdür.

11.Düşünce ve duygular kısa ve kesin ifadelerle dile getirilir.

12.Bu anlatım türü daha çok ansiklopedilerde ve ders kitaplarında kullanılır.

13.Tarihi metinler, Felsefi metinler, Bilimsel metinler gibi bölümleri vardır.

 

Örnek metinler için bakınız Dil ve anlatım kitabı sayfa 147–148 “Meridyenler” ,”Klasizm”, Maddenin Üç Hali”

 

 

 

 

 

 

TARTIŞMACI ANLATIM

Özellikleri:

1.Dil daha çok göndergesel işlevde kullanılır.

2.Düşünce ve duygular kısa ve kesin ifadelerle dile getirilir.

3.Dil ve ifade sade, gösterişsiz ve pürüzsüzdür.

4.Gereksiz ifadelere yer verilmez.

5.Karmaşık ve anlaşılması güç cümleler kullanılmaz.

6.Ses akışını bozan, söylenmesi güç sesler ve kelimeler yoktur.

7.Savunulan ve karşı çıkılan görüşlere yer verilir.

8.İki farklı bakış açısının olduğu konular bu türde işlenmeye daha elverişlidir.

9.Fıkra, deneme, makale, röportaj gibi türlerde kullanılır.

10.Yeteneğe, bilgi ve deneyime göre yöntem belirlenir.

11.Eleştirici bir bakış açısıyla yazılırlar. Anlatım tarzı sohbete varabilir.

12.İhtimal bildirmeyen, kesin, kanıtlanmış bilgiler kullanılır.

 

Örnek metinler için bakınız Dil ve anlatım kitabında sayfa 160–161–162’deki metinler

 

 

 

 

 

 

 

 

KANITLAYICI ANLATIM

 

Özellikleri:

1.İnandırma, aydınlatma, kendi görüşünü kabul ettirme amaç edinilir.

2.Kavramları tanımlama ve açıklama önemlidir.

3.Okuyucu ve dinleyiciyi ikna etmek, düşündürmek ve üzerinde durulan konudan uzaklaşmamak için bazı kelime, kelime grupları ve cümleler tekrar edilir.

4. Konuşmacı ve yazar üzerinde durduğu konuyu aydınlatmak ve düşüncelerini kabul ettirmek için örneklere başvurur.

5.Konuşmacı ve yazar konuyu aydınlatmak maksadıyla farklı kişilerin düşüncelerine müracaat eder.

6.Kelimeler ve kelime grupları gerçek anlamında kullanılır.

7.Dil daha çok göndergesel işlevde kullanılır.

8. ”Tanımlama, açıklayıcı betimleme, sınıflandırma örneklendirme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal verilerden yararlanma “ gibi düşünceyi geliştirme yollarından faydalanılır.

9.Kanıtlayıcı anlatımda hitap edilen toplumun kültür düzeyi ve beklentileri önemlidir.

 

Örnek metinler için bakınız Dil ve anlatım kitabında sayfa 165–166–167–169 ‘daki metinler.

 

 

ÖĞRETİCİ METİNLER, AÇIKLAYICI METİNLER, TARTIŞMACI METİNLER, KANITLAYICI METİNLER’İN BENZER VE FARKLI YÖNLERİ

 

 

Anlatım türleri

Ortak özellikleri

Farklı özellikleri

Öğretici metinler

—Dil göndergesel işlevde kullanılır.

 

—Kelimeler gerçek anlamda kullanılır.

 

—Amaç bilgi, vermektir.

 

—Tanımlama, açıklama ve örneklendirmeden yararlanılır.

 

—Kesin, açık ve anlaşılır ifadelere yer verilir.

 

—Sade, gösterişsiz bir dil kullanılır.

Öğretici metinlerde okuyucunun gerekli bilgi birikimine sahip olması gerekir.

Açıklayıcı metinler

Tartışmacı metinler

Tartışmacı anlatımda iki farklı bakış açısının olduğu konular işlenir.

Kanıtlayıcı metinler

Kanıtlayıcı anlatımda kendi görüşünü kabul ettirme amaçlanır.

 

 

 
















DÜŞSEL (FANTASTİK) ANLATIM

 

Düşsel Anlatımın Özellikleri:

 

1.D.A.da konu; olağanüstü ve fantastik özelliklere sahip, hayal ürünüdür.

2.Zaman belirli ya da belirsizdir; olağanüstü özelliklere sahip olabilir.

3.Mekân, olağanüstü, düşsel öğelerden oluşmuş olabilir. Mekân günlük yaşamda karşılaşamayacağımız niteliktedir.

4.Kişiler çoğu zaman gerçekten uzak kişilerdir. Olağanüstü nitelikte olabilirler.

5.Düşsel anlatımda hayal, varsayım, abartma, kişileştirme gibi unsurlar çok kullanılır.

6.Daha çok di’ li veya miş’li geçmiş zaman kipi kullanılır.

Örnekler: Harry Potter, Yüzüklerin Efendisi, Gora, E.T,Yıldız Savaşları

 

 

Düşsel Anlatımla; Düşsel Olmayan Metinlerin Benzer Ve Farklı Yönleri:

 

Benzerlikleri:

Her iki anlatımda da yapıyı meydana getiren ögeler (kişi,zaman,mekan,ve olay örgüsü)aynıdır.

 

Farklılıkları:

1.Düşsel anlatımda: D.A.da konu; olağanüstü ve fantastik özelliklere sahip,hayal ürünüdür.

  Düşsel Olmayan Anlatımda: Konu yaşanmış ya da yaşanabilir olmalıdır. Günlük yaşama ait unsurlar konu olabilir.

 

2. Düşsel anlatımda: Tema hayali unsurlardan oluşur

    Düşsel Olmayan Anlatımda: Tema konuyla ilgili olarak günlük yaşama ait, yaşanabilir özelliktedir.

 

3. Düşsel anlatımda: Zaman belirli ya da belirsizdir. Bazen zaman ötesi nitelikler taşır.

    Düşsel Olmayan Anlatımda: Zaman belirli ya da belirsizdir. İçinde bulunduğumuz zamanın özelliklerine sahiptir.

 

4. Düşsel anlatımda: Mekân olağanüstü, düşsel ögelerden oluşmuş olabilir. Mekân günlük yaşamda karşılaşamayacağımız niteliktedir.

    Düşsel Olmayan Anlatımda: Mekân, olağanüstü düşsel ögelerden uzak sıradan, günlük yaşamda karşılaşacağımız mekânlardır.

 

5. Düşsel anlatımda: Kişiler çoğu zaman gerçekten uzak kişilerdir. Olağanüstü nitelikte olabilirler.

    Düşsel Olmayan Anlatımda: Kişiler gerçekte olabilecek, sıradan, günlük yaşamda karşılaşabileceğimiz kişilerdir.

 

Örnek metinler için bakınız Dil ve anlatım kitabında sayfa 176(“Bitmeyecek Öykü” ,”Ağrı Dağı”), 177 (Dünyalar Savaşı) adlı metinler

 

GELECEKTEN SÖZ EDEN ANLATIM

 

Gelecekten söz eden anlatımın kullanıldığı metin türleri: roman, hikâye, tiyatro, şiir, deneme

 

Gelecekten söz eden metinlerin ortak özellikleri:

  1. Gelecekten söz eden metinler varsayım ile oluşmuştur.
  2. Gelecekten söz eder.
  3. Verilerden yola çıkılarak geleceğe ait tahmin yapılabilir.
  4. Olandan çok olması istenilen anlatılır.
  5. Gerçekleşmesi mümkün olmayan tasarı ve düşünceler(ÜTOPYA) anlatılır.
  6. Genellikle gelecek zaman ifadesi kullanılır.

    

 

“Gelecekten söz eden anlatım” ile “Düşsel anlatım” arasındaki benzerlik ve farklılıklar: Gelecekten söz eden anlatımda ve düşsel anlatımda kişinin kendi hayal dünyasındakiler dile getirilir ve buna göre bir anlatım yolu seçilir. Düşsel anlatımda gerçeklikle ilgisi olmayan tamamen çağrışımlara dayalı olaylar, kişiler, zamanlar anlatılır ve bu yapı unsuruyla konu ve tema oluşturulur. Gelecekten söz eden anlatımda ise gerçeklerden yola çıkılarak tahmine dayalı bir anlatım yolu benimsenir. Yani gelecekten söz eden anlatım gerçeğe daha yakındır. (Bakınız dil ve anlatım kitabı sayfa 183 “Ütopya” ve “İklim Değişikliği” başlıklı metinler.)

 

 

 

SÖYLEŞMEYE BAĞLI ANLATIMLA OLUŞTURULMUŞ METİNLERİN ÖZELLİKLERİ

1.Jest ve mimikler anlatımın gücünü arttırır.

2.Sohbet, mülakat ve diyalog, monolog metinleri söyleşmeye bağlıdır.

3.Karşılıklı konuşmalar, bağlama ve konuşulan kişiye göre değişebilir.

4.Görme ve işitmeyle kurulan iletişim önemlidir.

5.Vurgu ve tonlama önemlidir.

6.Hikâye Roman Tiyatro, Mülakat, Röportaj, Monolog söyleşmeye bağlı anlatımın kullanıldığı metin türleridir.

7.Roman, hikâye ve tiyatrolardaki karşılıklı konuşmalara diyalog, iç konuşmalara ise monolog denir.

8.Tekrarlar söyleşmeye bağlı anlatımlarda ifadeyi kuvvetlendirir.

9.Söyleşmeye bağlı metinlerde anlatımın süresi sınırlandırılmalıdır.

 

 

MİZAHİ ANLATIM

Özellikleri:

1.Okuyucuda uyandırılmak istenen etkiye göre düzenlenir.

2.Ses, taklit, hareket ve konuşma önemlidir.

3.Mizahi unsurlarda gerçekten sapma vardır.

4.Mizahi unsurları oluşturmada karşılaştırmalar, durumlar, hareketler, kelime ve kelime gruplarından yararlanılabilir.

5.Amaç okuyucuyu düşündürmek ve eğlendirmektir.

6. Roman, hikâye, tiyatro, şiir, deneme gibi türlerde kullanılır.

7.Mizahi anlatımlarda dil bir olayı anlatmak için kullanılır.(sanatsal, edebi işlevlerde kull.)





 


 

         DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME YOLLARI

 

    Bir yazıda ileriye sürülen görüş ve düşüncenin inandırıcılığını sağlamak amacıyla yazar çeşitli yollara başvurur.Düşünceyi geliştirmek için başvurulan yöntemler şunlardır:

 

1)TANIMLAMA:

 

Bir kavrama ya da olayın belirgin özellikleriyle tanıtılmasına tanımlama denir.Tanım kısaca �nedir� sorusuna verilen cevaptır.

 

ÖRNEK:İnsan vücudunun en küçük yapı taşına hücre denir.(Nesnel)

*Yiğitlik, kahramanlık, savaş temalarını işleyen şiirlere epik şiir denir.(Nesnel)

*Yaşam, güçlükleri yenebilme sanatıdır.(Öznel)

*Toros dağlarının etekleri Akdeniz�den başlar.(Değil)

 

2)ÖRNEKLENDİRME:

 

İleriye sürülen soyut düşüncenin somutlaştırılması yöntemidir.Söylenmek istenilenin okuyucunun kafasında canlandırılmasını sağlayan bir yöntemdir.

 

ÖRNEK:

Genç Kalemler hareketi,edebiyatımıza özellikle dil konusunda yepyeni bir anlayışı getirmiştir.Türkçe kendi benliğine yavaş yavaş dönmeye başlamış;halk,aydınların yazdıklarını anlar duruma gelmiştir.1911�li yıllarda yazan Ömer Seyfettin�i, Ziya Gökalp�i açıp okuyun, severek, anlayarak okursunuz yazdıklarını.Sözcükler, tamlamalar�hep anlayacağınız biçimdedir.

 

3)KARŞILAŞTIRMA:

 

Karşılaştırmada iki varlık, iki kavram ya da iki şey arasındaki benzerlik ve karşıtlıklardan yararlanma söz konusudur.Benzerliklerin ya da karşıtlıkların ortaya konması karşılaştırma ile olur.

 

ÖRNEK:Özge Ali�ye göre daha çalışkandır.

*En çok sevdiğim arkadaşım sensin.

*Eski şiir hayali öğeleri yeni şiir ise somut öğeleri içerir.

 

4)TANIK GÖSTERME(ALINTI YAPMA):

 

    Anlatılmak istenilen düşüncenin başkalarının görüşlerinden,sözlerinden yararlanarak açıklanması yoludur.Başkalarının aynı konuda söylediği sözler yazı içerisinde alıntı olarak gösterilir.Tanık olarak düşüncesine başvurulan kişinin, konusunda uzman güvenilir olması gerekir.

 

ÖRNEK:Mutluluk, aslında herkesin çok yakınında.İsteyen herkes, her an mutlu olabilir.Fizolof Sokrates: �Bir kitap, bir çiçek, bir kuş�ne büyük saadet!� derken bunu anlatmıyor mu?

 

5)SAYISAL VERİLERDEN YARARLANMA:Düşünceyi inandırıcı kılmanın yollarından biri de sayısal verilerden yararlanmadır.İnsanlar okuduklarının sayılarla desteklendiğini görürlerse yazıyı daha da inandırıcı bulurlar.

ÖRNEK:Ada pazarı Şeker  Fabrikası 1953�te işletmeye açıldı. Kuruluşta günde 1800 ton olan pancar işleme kapasitesi 1980�de 6000 tona çıkarıldı. Bu büyük bir gelişme.

 

Yorum Yaz